Pomnik Czynu Rewolucyjnego od dekad budzi emocje, dzieląc mieszkańców i obserwatorów na entuzjastów jego unikalnej formy oraz przeciwników upatrujących w nim wyłącznie symbolu minionego ustroju. W najnowszym odcinku podcastu, Dawid Domański z Fundacji Rzeszowskiej oraz Stowarzyszenia Architektury Powojennej przybliża zawiłą historię tej budowli, wyjaśnia jej ukrytą symbolikę i zdradza plany na nadchodzące wydarzenia artystyczne z nią związane.
Geneza i polityczne kulisy powstania
Historia monumentu sięga lat 60. XX wieku i wiąże się z rywalizacją ówczesnych władz z Kościołem Katolickim.
- Rywalizacja o jubileusz: Państwo planowało obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego jako przeciwwagę dla kościelnego Milenium Chrztu Polski.
- Przejęcie idei: Pierwotny pomysł społecznika Włodzimierza Koźle został przejęty przez ambitnego sekretarza wojewódzkiego PZPR, Władysława Kruczka, który nadał projektowi nową, propagandową formę.
- Finansowanie: Choć często uważa się, że pomnik sfinansowała partia, w rzeczywistości powstał on głównie ze składek społecznych – zarówno tych dobrowolnych, jak i wymuszonych.
Symbolika: mandorla, Nike i liście laurowe
Projektant pomnika, profesor Marian Konieczny, dążył do stworzenia formy lapidarnej i łatwej do zapamiętania.
- Mandorla: Kształt pomnika to tzw. mandorla – starożytny motyw aureoli w kształcie migdału, obecny w wielu kulturach i religiach.
- Liście laurowe: Główny zarys tworzą dwa stylizowane liście laurowe, symbolizujące chwałę i zwycięstwo.
- Rzeźby: Po zachodniej stronie monumentu znajduje się rzeźba Nike (jedna z zaledwie dwóch takich autorstwa Koniecznego w Polsce), natomiast od wschodu widnieje grupa rzeźbiarska: robotnik, chłop i żołnierz.
- Kontrowersje wokół kształtu: Powszechne, czasem wulgarne skojarzenia z formą pomnika wynikają zdaniem rozmówców częściej z wyobraźni obserwatora niż z intencji autora.
Mit walki rewolucyjnej a rzeczywistość
Propagandowa nazwa pomnika nie do końca odzwierciedla faktyczne wydarzenia, które miał upamiętniać.
- Archiwalne dowody: Wykaz dziewięciu wydarzeń, do których odwołuje się monument (przechowywany w Archiwum Państwowym w Rzeszowie), obejmuje głównie ruchy ludowe i walkę o poprawę bytu chłopów w latach 20. i 30. XX wieku.
- Mniejszość komunistyczna: Wydarzenia o charakterze stricte komunistycznym stanowią na tej liście zdecydowaną mniejszość.
- Krzywda historyczna: Dawid Domański zauważa, że nadanie pomnikowi propagandowej osnowy „wyrządziło wielką krzywdę” samym wydarzeniom historycznym, które dziś są postrzegane przez pryzmat ideologii PRL.
Status prawny i przyszłość monumentu
Przełomowym momentem dla dalszych losów budowli jest jej wpisanie do rejestru zabytków przez Ministerstwo Kultury.
- Ochrona konserwatorska: Decyzja ta opiera się na przesłankach artystycznych, społecznych i historycznych, co definitywnie kończy dyskusje o wyburzeniu.
- Konieczny remont: Pomnik od lat niszczeje. Nowy status prawny daje Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków narzędzia, by nakazać obecnym właścicielom (Bernardynom) przeprowadzenie niezbędnych prac konserwatorskich.
- Nowa narracja: Planuje się wymianę tablic u podstawy pomnika na takie, które przedstawią historię obiektu w niewypaczonej, rzetelnej formie.
Odcinek powstał przy współpracy Fundacji Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego z Polskim Radiem Rzeszów. Sfinansowano z budżetu Gminy Miasto Rzeszów.