{"id":42,"date":"2026-01-22T18:07:57","date_gmt":"2026-01-22T18:07:57","guid":{"rendered":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/?p=42"},"modified":"2026-01-22T18:07:57","modified_gmt":"2026-01-22T18:07:57","slug":"pomnik-czynu-rewolucyjnego-w-rzeszowie-historia-symbolika-i-nowe-zycie-zabytku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/?p=42","title":{"rendered":"Pomnik Czynu Rewolucyjnego w Rzeszowie: historia, symbolika i nowe \u017cycie zabytku"},"content":{"rendered":"<p><iframe loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/podcasters.spotify.com\/pod\/show\/froa\/embed\/episodes\/Pomnik-Czynu-Rewolucyjnego-w-Rzeszowie-historia--symbolika-i-nowe-ycie-zabytku-e3e1op8\" height=\"180px\" width=\"100%\" frameborder=\"0\" scrolling=\"no\" style=\"width:100%; height:180px;\"><\/iframe><\/p>\n<p>Pomnik Czynu Rewolucyjnego od dekad budzi emocje, dziel\u0105c mieszka\u0144c\u00f3w i obserwator\u00f3w na entuzjast\u00f3w jego unikalnej formy oraz przeciwnik\u00f3w upatruj\u0105cych w nim wy\u0142\u0105cznie symbolu minionego ustroju. W najnowszym odcinku podcastu, Dawid Doma\u0144ski z Fundacji Rzeszowskiej oraz Stowarzyszenia Architektury Powojennej przybli\u017ca zawi\u0142\u0105 histori\u0119 tej budowli, wyja\u015bnia jej ukryt\u0105 symbolik\u0119 i zdradza plany na nadchodz\u0105ce wydarzenia artystyczne z ni\u0105 zwi\u0105zane.<\/p>\n<p><strong>Geneza i polityczne kulisy powstania<\/strong><\/p>\n<p>Historia monumentu si\u0119ga lat 60. XX wieku i wi\u0105\u017ce si\u0119 z rywalizacj\u0105 \u00f3wczesnych w\u0142adz z Ko\u015bcio\u0142em Katolickim.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Rywalizacja o jubileusz<\/strong>: Pa\u0144stwo planowa\u0142o obchody Tysi\u0105clecia Pa\u0144stwa Polskiego jako przeciwwag\u0119 dla ko\u015bcielnego Milenium Chrztu Polski.<\/li>\n<li><strong>Przej\u0119cie idei<\/strong>: Pierwotny pomys\u0142 spo\u0142ecznika W\u0142odzimierza Ko\u017ale zosta\u0142 przej\u0119ty przez ambitnego sekretarza wojew\u00f3dzkiego PZPR, W\u0142adys\u0142awa Kruczka, kt\u00f3ry nada\u0142 projektowi now\u0105, propagandow\u0105 form\u0119.<\/li>\n<li><strong>Finansowanie<\/strong>: Cho\u0107 cz\u0119sto uwa\u017ca si\u0119, \u017ce pomnik sfinansowa\u0142a partia, w rzeczywisto\u015bci powsta\u0142 on g\u0142\u00f3wnie ze sk\u0142adek spo\u0142ecznych \u2013 zar\u00f3wno tych dobrowolnych, jak i wymuszonych.<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Symbolika: mandorla, Nike i li\u015bcie laurowe<\/strong><\/p>\n<p>Projektant pomnika, profesor Marian Konieczny, d\u0105\u017cy\u0142 do stworzenia formy lapidarnej i \u0142atwej do zapami\u0119tania.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Mandorla<\/strong>: Kszta\u0142t pomnika to tzw. mandorla \u2013 staro\u017cytny motyw aureoli w kszta\u0142cie migda\u0142u, obecny w wielu kulturach i religiach.<\/li>\n<li><strong>Li\u015bcie laurowe<\/strong>: G\u0142\u00f3wny zarys tworz\u0105 dwa stylizowane li\u015bcie laurowe, symbolizuj\u0105ce chwa\u0142\u0119 i zwyci\u0119stwo.<\/li>\n<li><strong>Rze\u017aby<\/strong>: Po zachodniej stronie monumentu znajduje si\u0119 rze\u017aba Nike (jedna z zaledwie dw\u00f3ch takich autorstwa Koniecznego w Polsce), natomiast od wschodu widnieje grupa rze\u017abiarska: robotnik, ch\u0142op i \u017co\u0142nierz.<\/li>\n<li><strong>Kontrowersje wok\u00f3\u0142 kszta\u0142tu<\/strong>: Powszechne, czasem wulgarne skojarzenia z form\u0105 pomnika wynikaj\u0105 zdaniem rozm\u00f3wc\u00f3w cz\u0119\u015bciej z wyobra\u017ani obserwatora ni\u017c z intencji autora.<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Mit walki rewolucyjnej a rzeczywisto\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n<p>Propagandowa nazwa pomnika nie do ko\u0144ca odzwierciedla faktyczne wydarzenia, kt\u00f3re mia\u0142 upami\u0119tnia\u0107.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Archiwalne dowody<\/strong>: Wykaz dziewi\u0119ciu wydarze\u0144, do kt\u00f3rych odwo\u0142uje si\u0119 monument (przechowywany w Archiwum Pa\u0144stwowym w Rzeszowie), obejmuje g\u0142\u00f3wnie ruchy ludowe i walk\u0119 o popraw\u0119 bytu ch\u0142op\u00f3w w latach 20. i 30. XX wieku.<\/li>\n<li><strong>Mniejszo\u015b\u0107 komunistyczna<\/strong>: Wydarzenia o charakterze stricte komunistycznym stanowi\u0105 na tej li\u015bcie zdecydowan\u0105 mniejszo\u015b\u0107.<\/li>\n<li><strong>Krzywda historyczna<\/strong>: Dawid Doma\u0144ski zauwa\u017ca, \u017ce nadanie pomnikowi propagandowej osnowy \u201ewyrz\u0105dzi\u0142o wielk\u0105 krzywd\u0119\u201d samym wydarzeniom historycznym, kt\u00f3re dzi\u015b s\u0105 postrzegane przez pryzmat ideologii PRL.<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Status prawny i przysz\u0142o\u015b\u0107 monumentu<\/strong><\/p>\n<p>Prze\u0142omowym momentem dla dalszych los\u00f3w budowli jest jej wpisanie do rejestru zabytk\u00f3w przez Ministerstwo Kultury.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>Ochrona konserwatorska<\/strong>: Decyzja ta opiera si\u0119 na przes\u0142ankach artystycznych, spo\u0142ecznych i historycznych, co definitywnie ko\u0144czy dyskusje o wyburzeniu.<\/li>\n<li><strong>Konieczny remont<\/strong>: Pomnik od lat niszczeje. Nowy status prawny daje Wojew\u00f3dzkiemu Konserwatorowi Zabytk\u00f3w narz\u0119dzia, by nakaza\u0107 obecnym w\u0142a\u015bcicielom (Bernardynom) przeprowadzenie niezb\u0119dnych prac konserwatorskich.<\/li>\n<li><strong>Nowa narracja<\/strong>: Planuje si\u0119 wymian\u0119 tablic u podstawy pomnika na takie, kt\u00f3re przedstawi\u0105 histori\u0119 obiektu w niewypaczonej, rzetelnej formie.<\/li>\n<\/ul>\n<p><em>Odcinek powsta\u0142 przy wsp\u00f3\u0142pracy Fundacji Rzeszowskiego O\u015brodka Archeologicznego z Polskim Radiem Rzesz\u00f3w. Sfinansowano z bud\u017cetu Gminy Miasto Rzesz\u00f3w.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Pomnik Czynu Rewolucyjnego od dekad budzi emocje, dziel\u0105c mieszka\u0144c\u00f3w i obserwator\u00f3w na entuzjast\u00f3w jego unikalnej formy oraz przeciwnik\u00f3w upatruj\u0105cych w nim wy\u0142\u0105cznie symbolu minionego ustroju. W najnowszym odcinku podcastu, Dawid Doma\u0144ski z Fundacji Rzeszowskiej oraz Stowarzyszenia Architektury Powojennej przybli\u017ca zawi\u0142\u0105 histori\u0119 tej budowli, wyja\u015bnia jej ukryt\u0105 symbolik\u0119 i zdradza plany na nadchodz\u0105ce wydarzenia artystyczne z [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":46,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-42","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-podcast"],"blocksy_meta":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/45232772-1769103866344-92873dd28fb62-scaled.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/42","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=42"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/42\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/46"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=42"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=42"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zabytki.rzeszow.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=42"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}